https://darolfonoonmag.oerp.ir/ فصلنامه گنجینه دارالفنون fa daily 1 Fri, 20 Feb 2026 00:00:00 +0330 Fri, 20 Feb 2026 00:00:00 +0330 https://darolfonoonmag.oerp.ir/article_251856.html https://darolfonoonmag.oerp.ir/article_251421.html پس از پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی ایران و با درک ضرورت و اهمیت جایگاه تربیت اسلامی در نظام آموزش، «امور تربیتی» در دستگاه آموزش‌وپرورش با رویکرد تربیت اسلامی فعالیتش را آغاز کرد. به دنبال این اقدام ارزشمند، تعداد بسیاری از جوانان علاقه‌مند با هویت انقلابی، فعالیت خود را در این تشیکلات انقلابی آغاز کردند. بررسی تاریخچۀ امور تربیتی پس از انقلاب اسلامی برای علاقه‌مندان و محققان این حوزه، یکی از ضروریات در مطالعۀ تاریخ آموزش‌وپرورش ایران به شمار می‌رود.با عنایت به این مهم، در این فصلنامه، قصد داریم به بررسی تاریخچه جامع این نهاد در شماره‌های آتی بپردازیم. در همین راستا، گفت‌وگویی با استاد دکتر سید احمد زرهانی، مدیر پیشکسوت این نهاد ترتیب داده‌ایم؛ ایشان علاوه بر سابقۀ آموزشی در دستگاه تعلیم‌وتربیت، مسئولیت این نهاد را در سال‌های اولیۀ تأسیس آن بر عهده داشته‌اند. این گفت‌وگو می‌تواند به عنوان یکی از منابع ارزشمند «تاریخ شفاهی» این نهاد، مورد استفاده پژوهشگران و محققان تاریخ تعلیم‌وتربیت قرار گیرد. https://darolfonoonmag.oerp.ir/article_251422.html در سال‌های 1276 - 1277 ق. یک معلم نقاشی ایتالیایی به نام جنّارو گارجولو برای تدریس هنر نقاشی به استخدام مدرسۀ دارالفنون درآمد که سرگذشت زندگانی و فعالیت‌هایش به‌دلیل کمبود اسناد و مدارک به‌شدت مغفول واقع شده است.گارجولو چهار سال پیش از مسیو کنستان فرانسوی به ایران آمد و در آغاز دومین دورۀ تحصیلی مدرسۀ دارالفنون به تدریس نقاشی مشغول گردید. به همین دلیل او علی‌رغم مدت کوتاه اقامت و تدریس خود در ایران، به‌عنوان قدیمی‌ترین معلم رشتۀ نقاشی در دارالفنون به‌شمار می‌رود.کتاب مرآت‌البلدان نوشتۀ اعتمادالسلطنه از قرار معلوم نخستین و تنها کتاب چاپی در ایران است که از گارجولو نام برده و او را با تلفظ فرانسوی «مسیو گارژیلو ایطالیائی» به‌عنوان معلم نقاشی قدیم یاد نموده است.مقالۀ حاضر با رویکرد تاریخی و شیوۀ توصیفی و تحلیلی درصدد است که از لابه‌لای اسناد و مدارک داخلی و خارجی به روشنگری دربارۀ این مقطع از تاریخ نقاشی ایران بپردازد. https://darolfonoonmag.oerp.ir/article_251423.html امیرکبیر، یکی از قهرمانان بزرگ معاصر تاریخ ایران در مبارزه با استعمار است که نقشی بی‌بدیل در مبارزه با آن‌ها ایفا کرد. او در دوران صدارت خود، فراتر از اقدامات اصلاحی اقتصادی، فرهنگی، آموزشی و سیاسی برای پیشرفت کشور، به طور مستقیم مانع از نفوذ قدرت‌های استعمارگر به ایران شد و در این راه، با تبعید و شهادت هزینۀ سنگینی را پرداخت، راه، نام و یاد او همواره چراغی فروزان برای وطن‌دوستان و آزادی‌خواهان این سرزمین شد و نشان داد که شهادت، هزینه مبارزه با استعمار است.در این فصلنامه، زوایای گوناگون شخصیت این مرد ماندگار مورد بررسی قرار گرفته است. با این‌حال، مقالۀ حاضر در پی آن است که با رویکردی نو و با تمرکز ویژه به ایثار و وطن‌دوستی ایشان بپردازد. https://darolfonoonmag.oerp.ir/article_251424.html یکی از رویه‌های اصلی فصلنامۀ «گنجینۀ دارالفنون» بررسی دقیق و کشف زوایای پنهان تاریخ آموزش‌وپرورش ایران، بر اساس پژوهش و بررسی در مورد اسناد نویافته است. در همین راستا، در این مقاله به بررسی اسناد جدیدی مربوط به مدرسۀ دارالفنون تبریز می‌پردازیم. یافته‌های این اسناد نشان می‌دهد این مدرسه، حدود هشت سال بیش از آنچه پیش‌تر مشهور بود، فعالیت داشته است. در واقع، کشف این نکات جدید در بررسی‌های اسنادی می‌تواند برای محققان در زمینۀ مطالعات تاریخی‌شان راهنمایی ارزشمند باشد. https://darolfonoonmag.oerp.ir/article_251426.html از اواخر دورۀ قاجار با رواج نظام آموزشی جدید در ایران و افزایش تعداد مدارس و دانش‌آموزان و نیز انتشار کتاب‌های درسی متنوع به سلیقۀ مؤلفان، درس تاریخ نیز به‌عنوان یک درس مستقل در برنامه‌های درسی دورۀ ابتدایی گنجانده شد و توجه به عناوین و سرفصل‌های دروس و نیز تألیف کتاب‌های درسی، از اهمیت و ضرورت بیشتری برخوردار گردید.پس از تصویب قانون اساسی معارف در سال 1329 ق/ 1290 ش، در فواصل زمانی کوتاه، چندین پروگرام یا دستور تعلیمات برای مدارس دورۀ تحصیلات ابتدایی و متوسطه تصویب شد. دستور تعلیمات یکی از مهم‌ترین اسناد آموزشی کشور به‌شمار می‌رود. یکی از این اسناد، «دستور تعلیمات شش‌ساله مدارس ابتدایی ذکور» است که به‌عنوان برنامۀ درسی رسمی کشوری، توسط شورای عالی معارف در تاریخ سیزدهم خردادماه سال 1303، به تصویب رسیده و از آخرین دستورات تعلیمات دورۀ قاجار محسوب می‌شود.روش پژوهش در این تحقیق، اسنادی و توصیفی است و گردآوری داده‌ها به روش کتابخانه‌ای انجام شده است. در این پژوهش، نخست ارتباط قوانین با برنامه درسی و رابطۀ برنامه درسی با کتاب‌های درسی بررسی می‌شود و سپس جایگاه درس تاریخ دورۀ ابتدایی در اواخر دوره قاجار تبیین می‌گردد. با توجه به کمیاب بودن این نوع اسناد، بازنشر مربوط به درس تاریخ در «دستور تعلیمات شش‌ساله مدارس ابتدایی ذکور» مصوب سال 1303 ش، ارائه می‌شود؛ براساس این سند، درس تاریخ از سال سوم تحصیلات ابتدایی، در برنامه درسی دانش‌آموزان پسر گنجانده شده است. همچنین مشخص می‌شود که به‌دلیل بروز برخی خطاها در متن نسخه‌های چاپی دستور تعلیمات، چه به‌صورت کتابچه و چه در نشریه‌ها، پژوهشگران باید سند اصلی مصوب شورای عالی معارف را مورد توجه و استناد قرار دهند. https://darolfonoonmag.oerp.ir/article_251427.html فرایند تألیف، چاپ و توزیع کتب درسی در مقاطع مختلف تحصیلی در تاریخ آموزش‌وپرورش ایران، همواره با فراز و فرودهای بسیاری همراه بوده است؛ به‌گونه‌ای که گاه به صورت متمرکز و در دوره‌هایی دیگر توسط بخش خصوصی انجام گرفته است. این روند تا سال ۱۳۴۲ ه ش، با تأسیس «سازمان کتاب‌های درسی» و بعدها با شکل‌گیری «دفتر تحقیقات»، به‌صورت متمرکز و رسمی درآمد و فرآیند تألیف و توزیع کتب درسی، متناسب با اقتضائات جامعه، سامان یافت.در شماره‌های پیشین این فصلنامه، در مقالات مختلف به صورت موردی به این جنبه‌ها پرداخته‌ایم. با این حال، در مقالۀ حاضر، تلاش شده است تا تاریخچۀ شکل‌گیری «سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی درسی» به‌صورت منسجم‌تر، بررسی شود. این مقاله توسط زنده‌یاد آقای دکترسیدمحمدکاظم نائینی، اولین مدیرکل دفتر برنامه‌ریزی و تألیف کتب درسی پس از انقلاب اسلامی، تهیه شده است. متن اصلی این نوشتار، به صورت جزوۀ محدود و داخلی، در مرکز اسناد و کتابخانۀ سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی درسی نگهداری می‌شود و به نظر می‌رسد ضرورت دارد تا در سطح گسترده‌تری منتشر شده و در اختیار علاقه‌مندان قرار گیرد. لازم به توضیح است که ساختار ذکرشده در مقاله محدود تا سال 1360 می‌باشد. https://darolfonoonmag.oerp.ir/article_251428.html مقدمه کتاب: این کتاب که توسط حسین امید و به تاریخ اسفندماه ۱۳۳۲ مقدمۀ کتاب تدوین و منتشر شده است، یکی از نخستین منابع تاریخ فرهنگ آذربایجان است. این کتاب در زمان خدمت آقای علی دهقان، رئیس فرهنگ استان سوم (آذربایجان)، تدوین و منتشر شده است. وی در مقدمۀ کتاب آورده است: «بر ارباب بصیرت پوشیده نیست تألیف و طبع چنین کتابی، که در نوع خود اولین مرتبه در ایران منتشر می‌شود، چه اندازه دشوار است و اگر نبود همت چند تن فرهنگیان فداکار، شاید بدین‌زودی انتشار چنین کتابی میسر نمی‌شد.»(حسین امید، مقدمۀ کتاب)انتشار این کتاب مولود زحمات و مساعدت‌های همکاران دانشمند، آقایان حسین امید، اسماعیل دیباج، رسول عطایی، حسین فیوضات، رحمت‌الله کلانتری، تقی میرفخرایی، علی‌اصغر موثقی، یحیی شیرمنش، و رؤسای محترم فرهنگ شهرستان‌های آذربایجان است.مؤلف اصلی کتاب، دانشمند محترم آقای حسین امید، دبیر دبیرستان‌های تبریز و مدیر کتابخانۀ دولتی تربیت، می‌باشند که با زحمت خستگی‌ناپذیر خود، تمام امور طبع و نشر این کتاب را، از مراجعه به منابع مختلف جهت تهیۀ مطالب کتاب، رسیدگی به اطلاعات واصله از شهرستان‌ها و ادارات فرهنگ و تصحیح و تفسیح آن‌ها، تنظیم و تهیۀ مطالب فصول کتاب، مباشرت چاپ و سایر امور کلی و جزئی، بر عهده داشته است و بی‌شک این کتاب در نتیجۀ زحمات ایشان منتشر می‌شود.علی دهقان تبریز، اسفندماه 1332